( 1 ) را در دار الندوة برافراشتند و عثمان بن طلحة بن ابو طلحة آن را بر دوش كشيد ، و سيصد اسب و هزار و پانصد شتر داشتند و ابو سفيان بن حرب سردارى آنان مىكرد . و بيرون آمدند و بنى سليم هم در مرّ الظّهران به آنان پيوستند ، و ايشان هفتصد تن بودند به سردارى سفيان بن عبد شمس همپيمان حرب بن اميّه - و سفيان پدر ابو اعور سلمى است كه در جنگ صفّين با معاويه بود . بنى اسد نيز به سردارى طلحة بن خويلد اسدى با ايشان همراه شدند . و فزارة نيز با هزار شتر به سردارى عيينة بن حصن بيرون آمدند . و اشجع نيز بدانان پيوستند ، و ايشان چهار صد تن بودند به سردارى مسعود ابن رخيله . و بنى مرّة نيز به سردارى حارث بن عوف با آنان همراه شدند ، و ايشان چهار صد تن بودند . و گروههاى ديگرى نيز بيرون آمدند . زهرى روايت مىكند كه حارث بن عوف با بنى مرّة بازگرديد و هيچ تنى از ايشان در خندق حاضر نبود . و بنى مرّة نيز خود چنين روايتى آورده‌اند ولى همان سخن اوّل درست است و آنان با حارث دز غزو خندق حاضر بودند . و از همين است كه حسّان بن ثابت او را هجو گفته است . شمار كسانى كه از قريش و قبايل عرب در غزو خندق حاضر بودند ده هزار تن بود و به آنان احزاب هم مىگويند - و سه لشكر بودند و زمام كار به دست ابو سفيان بود . چون خبر حركت ايشان از مكّه به پيامبر ( ص ) رسيد ، مردم را فراخوانده خبر دشمن را بديشان گفت و با آنان مشورت فرمود . سلمان فارسى به حفر خندق اشاره كرد و مسلمانان از اين پيشنهاد در شگفت آمدند . پيامبر ( ص ) مسلمانان را كه سه هزار تن بودند با خود به دامنهء كوه سلع برد و آن كوه را پشت سر قرار داد . و عبد اللّه بن امّ مكتوم را به نيابت خود در مدينه بداشت و پس آن گاه گرد برگرد مدينه را كندند و مسلمانان شتاب مىكردند تا پيش از رسيدن دشمن كار خندق به پايان آيد . و پيامبر ( ص ) به تن خويش خندق مىكند تا مسلمانان را دلگرم دارد و هر گروه از مسلمانان را به حفر ناحيه‌اى گماشت . مهاجران از راتج تا ذباب را عهده‌دار شدند و انصار از ذباب تا كوه بنى عبيد را . بقيهء مدينه هم داراى ساختمانهاى نسبتا استوارى چون حصن بود . و بنى عبد الاشهل هم از راتج تا پشت مسجد را كندند و بنى دينار هم از جربا تا محل كنونى خانهء ابن ابو الجنوب را بر عهده گرفتند . و مسلمانان شش روزه از كندن خندق بپرداختند . و زنان و كودكان را در برجها و خانه‌هاى فوقانى مسكن دادند . و پيامبر ( ص ) روز دوشنبه هشت شب از ذى قعده گذشته از مدينه بيرون آمد . لواء مهاجران را زيد بن حارثه و لواء انصار را سعد بن عبادة در دست داشتند . ابو سفيان ، حيىّ بن اخطب را به جانب بنى قريظه گسيل كرده از آنان خواست تا پيمان خود را بشكنند و آنان را در جنگ با